Harry Peeters

Harry Peeters (1931-2012) brengt Erasmus terug naar Hertogdom Brabant

Erasmus en Brabant zijn geenszins synoniem. Jammer, want er is best een aanleiding om Erasmus met Brabant te verbinden. Na het overlijden van zijn ouders ging de jonge Desiderius immers drie jaar lang op school bij de Broeders des Gemeenen Levens in ’s-Hertogenbosch. Voldoende reden voor historicus en psycholoog prof. Harry Peeters (Venray 1931) om de grote humanist terug naar Brabant te halen. En in diens voetspoor laureaten van de landelijke Erasmusprijs.

“Een paar jaar na mijn pensioen werd ik door Henk van Os, die ik ooit in Siena ontmoet had en die destijds bestuurslid was de Stichting Praemium Erasmianum (spe), benaderd of ik mee wilde doen het werk en de thematiek van de bekroonden met de Erasmusprijs en het gedachtegoed van Erasmus meer bekendheid te geven. De prijs, die op initiatief van prins Bernhard vanaf 1958 uitgereikt wordt en die een van de grootste culturele prijzen van Europa is, kende ik natuurlijk.

Culturele veelvormigheid Het doel van de Erasmusprijs was me even vanzelfsprekend sympathiek. Het gaat er hierbij  om iemand te bekronen die een buitengewone bijdrage levert aan de cultuur in Europa en die daarbij in het voetspoor treedt van Erasmus, een humanist, wiens naam verbonden is met tolerantie, kritische instelling, ondogmatisch denken en culturele veelvormigheid.

In 1998, het jaar dat ik voor het eerst betrokken ben geweest bij de Erasmusprijzen, waren de Argentijns-Duitse componist Mauricio Kagel en de Amerikaanse regisseur Peter Sellars de winnaars. Rond deze twee grote namen heeft spe toen een landelijk Festival der Contrasten opgezet, waarin ik een congres met daarin workshops door Kagel en Sellars aan de kub te Tilburg heb georganiseerd.

Kind en jeugdige Dat ik bij de universiteit in Tilburg uit kwam voor dit congres, was absoluut niet toevallig. Vanaf begin van de jaren zeventig ben ik aan deze universiteit verbonden geweest. Ik heb zelf in Nijmegen gestudeerd, geschiedenis en psychologie. Het was de tijd van de metabletica van de Leidse psychiater prof. J.H. van den Berg, die onder meer beweerde dat kinderen vroeger als kleine volwassenen gezien werden. Ik vroeg me af of dat wel waar was. Om dat uit te zoeken heb ik vervolgens een beurs gekregen, waarmee ik in Parijs onderzoek heb kunnen doen. In 1966 is het resultaat van dit onderzoek gepubliceerd in mijn proefschrift Kind en jeugdige in het begin van de moderne tijd. Ca 1500-ca 1650. Bij mijn onderzoek viel me vooral op hoe kinderen vroeger alles van buiten moesten leren. Het draaide om geheugentraining, om reproductie van vaste formules, ook in bijvoorbeeld brieven aan hun ouders. Het begrip van wat er geleerd werd, kwam later wel, was het algemene idee.

Kwartiermaker Na een paar jaar als leraar geschiedenis gewerkt te hebben, ben ik in het bedrijfsleven terechtgekomen. Misschien dat de combinatie van zakenleven en wetenschap aanleiding geweest is om mij naar Tilburg te halen. Toen er namelijk besloten werd om aan de universiteit ook een studierichting psychologie in te stellen, ben ik benoemd tot ‘kwartiermaker’. Daarna ben ik in 1972 hoogleraar ‘historische psychologie en geschiedenis van de psychologie’ geworden. Vervolgens heb ik met geld uit het bedrijfsleven in 1982 het ‘Tilburgs Instituut voor Academische Studies’, Tias, opgericht en geleid. Tias, dat intussen staat voor ‘Tilburg Institute for Advanced Studies, is de ‘business school’, de managementopleiding geworden van de UvT.

Festival Vanwege die oude relaties ben ik met het Kagel en Sellars-symposium in Tilburg terecht gekomen. De keer daarna, 2000, – want het Brabantse ‘nevenprogramma’ is tot een tweejaarlijkse organisatie uitgegroeid – zijn we in overleg met burgemeester Rombouts naar ’s-Hertogenbosch verhuisd. Het programma, dat diende als omlijsting van de toekenning van de prijs aan choreograaf Hans van Manen, werd meteen ruimer opgezet. Een heel cultureel en educatief festival met optredens van balletgezelschappen uit binnen- en buitenland. Op die manier zijn we een decennium doorgegaan. Ik natuurlijk niet alleen, ik ben slechts voorzitter van een bestuur waarin een hele groep van deskundige en geëngageerde mensen samenwerkt. Zo is het ons gelukt om bijvoorbeeld in 2004 een symposium te organiseren over islam en homoseksualiteit of in 2008 toen de Nederlands-Britse sinoloog, publicist en kosmopoliet Ian Buruma bekroond werd, een boek-cassette uit te brengen. Vier prachtige en wetenschappelijk verantwoorde boeken onder redactie van Ton Meulman met essays van Buruma zelf, een tekstuitgave met apart commentaar van het reisverslag van Buruma’s verre voorganger als China-kenner Marco Polo en een apart deel met werk van de hier volstrekt onbekende Marokkaanse 14e-eeuwse wereldreiziger Ibn Battoeta. Dat alles naast een cultureel-educatief programma met exposities, conferenties en optredens. Vandaar dat we nu ook bijgestaan worden door een productiebureau. 

Brabantbreed Nu in 2011 vergroten we het werkterrein weer. Het thema van de Erasmusprijs voor dit jaar is ‘de vormgeving van de publieke ruimte in de stad’ en de laureaat is de Catalaanse architect en stedenbouwkundige prof. Joan Busquets, die niet alleen Barcelona heeft weten te transformeren, maar ook plannen ontwikkeld heeft voor Helmond.

Met Busquets overschrijden we de stadsgrenzen van ’s-Hertogenbosch en zelfs de landsgrenzen. In het kader van de plannen voor BrabantStad als Culturele Hoofdstad van Europa 2018, worden onderdelen van het festival uitgevoerd in Helmond, Tilburg, Eindhoven en Breda. Maar ook de zusterstad van ’s-Hertogenbosch Leuven, de Vlaams-Brabantse universiteitsstad waar Erasmus een aantal jaren gewerkt heeft, werkt mee aan het programma. Daarmee een oude wens van me vervullend dat het festival, denkend vanuit de gedachtegang van Erasmus, grensoverschrijdend wordt. En daarmee Erasmus’ verzuchting “Och, was Brabant maar dichterbij”, die hij kort voor zijn dood in 1536 te Bazel optekende, werkelijkheid makend voor de laureaten van de Erasmusprijs zowel als voor alle geïnteresseerden.” Harry Peeters overleed op 81 jarige leeftijd 17 november 2012.

Enige publicaties van prof. dr H.F.M. Peeters

Kind en jeugdige in het begin van de moderne tijd. Ca 1500-ca 1650. Meppel, 1966, 2e dr. 1975.
Historische gedragswetenschap. Een bijdrage tot de studie van menselijk gedrag op lange termijn. Meppel, 1978.
Met Lène Dresen-Coenders en Ton Brandenburg. Vijf eeuwen gezinsleven: liefde, huwelijk en opvoeding in Nederland. Nijmegen, 1988.
Hoe veranderlijk is de mens. Een inleiding in de historische psychologie. Nijmegen, 1994
Over Deugden en Ondeugden: Vroeger en Nu. Nijmegen 1996.
Met Mario Tonveronachi (red.). Europe in Transition. Tilburg, 1997.